حقوق در آلمان را می‌توان از دو مسیر خواند: مسیر دولتی و آلمانی‌زبان که به صلاحیت حرفه‌ای در آلمان می‌رسد، و مسیرهای دانشگاهیِ کوتاه‌تر مثل LL.B. و LL.M. که بخشی از آن‌ها انگلیسی‌زبان است. این راهنما هر سه مقطع را مرور می‌کند و برای هر مقطع، مسیر آلمانی‌زبان و انگلیسی‌زبان را کنار هم می‌گذارد.
نگاه کلی: دو مسیر، دو زبان
مسیر نخست بر پایه‌ی آزمون دولتی (Staatsexamen) ساخته شده است. آموزش حقوق در آلمان را قوانین ایالتی تنظیم می‌کنند و دانشگاه‌ها نمی‌توانند ساختار آن را تغییر دهند. دانشجو پس از دوره‌ی دانشگاهی «آزمون دولتی اول» را می‌دهد، دو سال کارورزی (Referendariat) می‌گذراند و در پایان در «آزمون دولتی دوم» شرکت می‌کند. همین آزمون شرط ورود به قضاوت، وکالت، سردفتری و مشاغل ارشد اداری است. تمام درس‌های این مسیر به آلمانی تدریس می‌شود.
مسیر دوم انعطاف بیشتری دارد. LL.B.ها معمولاً کوتاه‌ترند و تقریباً همه آلمانی‌اند؛ برنامه‌های انگلیسی‌زبان بیشتر در مقطع LL.M. دیده می‌شوند. در دکتری هم زبان پیش‌فرض رساله آلمانی است، اما در برخی دانشکده‌ها و مؤسسه‌ها نگارش به انگلیسی هم پذیرفته می‌شود.
مقطع کارشناسی
در مقطع کارشناسی عملاً باید آلمانی بخوانید. مسیر اصلی کاملاً آلمانی‌زبان است و برنامه‌ی انگلیسی‌زبان حقوق در این سطح بسیار کم است.
آزمون دولتی (Staatsexamen)
- مدت: دوره‌ی استاندارد حدود ده ترم است و از دو بخش تشکیل می‌شود: دروس اجباری و یک حوزه‌ی تخصصی (Schwerpunktbereich). بیشتر دانشجویان بین چهار تا پنج سال به آزمون می‌رسند و باید ۱۳ هفته کارآموزی هم بگذرانند.
- نمره: ۷۰٪ نمره‌ی نهایی از آزمون دولتی و ۳۰٪ از آزمون دانشگاهی می‌آید.
- رقابت: حدود ۱۵٪ فارغ‌التحصیلان به نمره‌ی «vollbefriedigend» یا بالاتر می‌رسند؛ نمره‌ای که در بازار کار حقوقی آلمان وزن زیادی دارد.
- زبان: همه‌ی درس‌ها و آزمون‌ها آلمانی است.
LL.B. و برنامه‌های کوتاه‌تر
در آلمان کارشناسی‌های کوتاه‌تر (۶ تا ۸ ترم) هم وجود دارد. فهرست زیر نمونه‌ای از آن‌هاست.
| دانشگاه | برنامه | زبان | مدت | شهریه | مهلت ترم زمستان |
|---|---|---|---|---|---|
| Trier | LL.B. Rechtswissenschaft | آلمانی | ۶ ترم | رایگان | ۳۱ مه / ۱۵ سپتامبر |
| Potsdam | LL.B. Rechtswissenschaft | آلمانی | ۶ ترم | رایگان | ۱۵ ژوئیه |
| FernUniversität Hagen | LL.B. (از راه دور) | آلمانی | ۶ ترم | رایگان | ۳۱ ژوئیه |
| Köln / استانبول | LL.B. حقوق آلمانی–ترکی | آلمانی | ۸ ترم | رایگان | ۱۵ ژوئیه |
| EBS Wiesbaden | LL.B. Rechtswissenschaft | آلمانی و انگلیسی | ۸ ترم | حدود ۷٬۸۵۰ یورو هر ترم | پذیرش در طول سال |
| Bucerius Law School | LL.B. Rechtswissenschaft | آلمانی | ۱۰ تریمستر | شهریه‌دار | پذیرش چندمرحله‌ای |
Bucerius برنامه‌ای رقابتی است. پذیرش آن شامل آزمون کتبی، بحث گروهی و مصاحبه است و علاوه بر آلمانی در سطح بسیار بالا، گواهی IELTS با نمره‌ی ۷ هم می‌خواهد.
یک نکته‌ی مهم: مدرک LL.B. معمولاً مسیر رسمی ورود به کارورزی و آزمون دولتی دوم را باز نمی‌کند. اگر هدفتان کار حقوقی در خود آلمان است، پیش از ثبت‌نام از دانشکده بپرسید این مدرک چه اعتباری دارد. مهلت‌ها هم هر سال کمی تغییر می‌کنند، پس تاریخ دقیق را از صفحه‌ی برنامه بگیرید.
ورود برای متقاضیان ایرانی
- Studienkolleg: دارندگان دیپلم متوسطه معمولاً پیش از ورود به دانشگاه باید یک سال Studienkolleg و امتحان FSP را بگذرانند. کسانی که یک یا دو سال در دانشگاهی معتبر درس خوانده‌اند ممکن است پذیرش مشروط یا مستقیم بگیرند، و فارغ‌التحصیلان کارشناسی هم در صورت شناسایی مدرک می‌توانند مستقیم درخواست بدهند. در این ارزیابی معدل دبیرستان اهمیت دارد و کنکور وزنی ندارد.
- زبان: Studienkolleg معمولاً B1 تا B2 می‌خواهد. برای ثبت‌نام در خود دانشگاه معمولاً یکی از این گواهی‌ها لازم است: DSH-2، TestDaF با TDN 4 در هر چهار بخش، telc C1 Hochschule یا Goethe C2 (GDS).
- زمان: از شروع یادگیری آلمانی تا ورود به آلمان معمولاً ۱۲ تا ۱۸ ماه برنامه‌ریزی کنید. مهلت‌های رایج ثبت‌نام ۱۵ ژانویه (ترم تابستان) و ۱۵ ژوئیه (ترم زمستان) است.
مقطع ارشد (LL.M.)
ارشد مقطعی است که مسیر انگلیسی در آن واقعاً جدی است: برنامه‌های یک‌ساله تا دوساله با تدریس انگلیسی، در کنار چند برنامه‌ی آلمانی‌زبان در مقطع ارشد ارائه می شوند.
برنامه‌های انگلیسی‌زبان
جدول زیر شماری از برنامه‌های شاخص را نشان می‌دهد. شهریه‌ها تقریبی‌اند و واحد آن‌ها (هر ترم یا کل دوره) از برنامه‌ای به برنامه‌ی دیگر فرق می‌کند. مهلت‌ها هم برای ورود زمستانی (اکتبر) است.
| دانشگاه | برنامه | مدت | شهریه‌ی تقریبی (یورو) | مهلت | زبان |
|---|---|---|---|---|---|
| Kiel | International Law | ۲ ترم | رایگان | ۱۵ ژوئیه | انگلیسی و آلمانی |
| Saarland | European and International Law | ۲ ترم | ۳٬۴۰۰ | ۱۵ ژوئیه | انگلیسی |
| Humboldt Berlin | Humboldt Master of Laws | ۲ ترم | ۷٬۵۰۰ | ۱۴ ژوئن | انگلیسی |
| Leuphana Lüneburg | International Law and Sustainability | ۴ ترم | ۷۲۵ تا ۵٬۲۵۰ | ۳۱ ژوئیه یا ۳۱ اوت | انگلیسی |
| Leuphana (Erasmus Mundus) | International Law of Security, Peace and Sustainable Development | ۴ ترم | ۶٬۰۰۰ | ۳۱ ژوئیه | انگلیسی |
| Würzburg | Digitalization and Law | ۳ ترم | ۲٬۵۰۰ | ۱۵ ژوئیه | انگلیسی |
| TU Dresden | IP Law and Data Law | ۲ ترم | ۲٬۵۰۰ | ۱۵ مارس یا ۱۵ مه | انگلیسی |
| Frankfurt (ILF) | International Finance | ۲ ترم | ۱۰٬۰۰۰ | ۱۵ مه | انگلیسی |
| Hamburg | International Taxation | ۳ ترم | ۴٬۱۶۷ | ۱۵ ژوئن | انگلیسی و آلمانی |
برای حقوق بین‌الملل، کایل از نظر هزینه جذاب‌ترین گزینه است و ساارلند و لوفانا هم مستقیماً روی حقوق بین‌الملل و اروپایی تمرکز دارند. فرانکفورت و هامبورگ به امور مالی و مالیات می‌پردازند و ورتسبورگ و درسدن به حقوق دیجیتال و مالکیت فکری.
نکات مهم کایل
- هزینه: شهریه ندارد. ثبت‌نام از طریق uni-assist انجام می‌شود؛ ۷۵ یورو برای اولین درخواست و ۳۰ یورو برای هر درخواست اضافی در همان ترم.
- مدرک پیشین: کارشناسی حقوق چهارساله کافی است. کارشناسی حقوق در ایران هم همین مدت را دارد.
- زبان: برای انگلیسی سطح B2 کافی است. بیشتر درس‌های کایل آلمانی‌اند و مسیر کاملاً انگلیسی فقط برای شاخه‌ی LL.M.Int. (حقوق بین‌الملل) تضمین می‌شود.
مسیر آلمانی‌زبان: LL.M. حقوق آلمان در پازاو
این برنامه یک‌ساله است (دو ترم) و هر سال در اکتبر شروع می‌شود؛ مهلت درخواست ۱۵ ژوئیه است. تدریس آلمانی است و سطح B2 (مثلاً DSH-1) لازم است. متقاضی باید دارنده‌ی مدرک حقوق خارجی با رتبه‌ی ۲۵٪ برتر دوره‌اش باشد. برنامه شامل یک ماژول پایه (حقوق مدنی یا حقوق اساسی)، رویکردهای پژوهشی، سه درس انتخابی و پایان‌نامه است.
مقطع دکتری
دکتری حقوق در آلمان (Dr. jur. یا Dr. iur.) معمولاً پژوهشی آزاد زیر نظر یک استاد راهنما است. زبان پیش‌فرض رساله آلمانی است، اما نگارش به انگلیسی با شرط‌هایی امکان‌پذیر است.
هر دانشکده آیین‌نامه‌ی دکتری (Promotionsordnung) خودش را دارد. نمونه‌ی زیر آیین‌نامه‌ی دانشکده‌ی حقوق دانشگاه لایپزیگ است که تصویری واقعی از شرایط رایج می‌دهد؛ اما شرایط دانشگاه‌های دیگر ممکن است فرق کند.
شرایط پذیرش
- مدرک آلمانی: آزمون دولتی اول یا دوم با نمره‌ی حداقل «vollbefriedigend».
- ارشد حقوقی: حداقل سه ترم تحصیل و نمره‌ی «vollbefriedigend» یا «magna cum laude». نمره‌ی پایین‌تر («befriedigend» یا «cum laude») هم با گذراندن یک سمینار در همان دانشکده با حداقل «gut» پذیرفته می‌شود.
- مدرک حقوق خارجی: حداقل چهار سال تحصیل حقوقی لازم است. رتبه‌ی متقاضی باید در ۱۵٪ برتر دوره (معادل vollbefriedigend) یا ۳۰٪ برتر (معادل befriedigend) باشد و دانشگاه مدرک مبدأ باید آن را گواهی کند. زبان آلمانی در سطح B2 لازم است (اگر نگارش انگلیسی تصویب شود، B2 انگلیسی).
- توافق‌نامه‌ی نظارت: بدون قرارداد کتبی با استاد راهنما پذیرشی انجام نمی‌شود. پس قدم نخست پیدا کردن استاد است؛ نامه‌نگاری با پروپوزال مشخص به استادانی که در حوزه‌ی شما پژوهش می‌کنند.
مرحله‌ها و زمان
- اعتبار پذیرش شش سال پس از ثبت در دفتر دکترا منقضی می‌شود، مگر اینکه درخواست امتحان داده شود. مدت کل دوره در آیین‌نامه مشخص نشده است.
- دفاع عمومی حدود ۶۰ دقیقه طول می‌کشد و در صورت شکست یکبار قابل تکرار است.
- باید ظرف یک سال پس از آزمون، رساله را منتشر و ۲۰ نسخه به دانشکده تحویل دهید (در صورت درخواست تا یک سال تمدید می‌شود).
زبان نگارش
زبان پیش‌فرض آلمانی است. نگارش و دفاع به انگلیسی با درخواست دلیل‌دار، اثبات سطح B2 و تصویب شورای دانشکده امکان‌پذیر است. در مؤسسه‌ی ماکس پلانک برای حقوق خصوصی در هامبورگ هر دو زبان پذیرفته شده است.
دکتری با قرارداد استخدامی: مؤسسه‌ی ماکس پلانک هامبورگ
این مؤسسه به پژوهشگران دکتری قرارداد سه‌ساله‌ی پژوهشی می‌دهد. حقوق حدود ۶۵٪ پایه‌ی TVöD E13 برای ۳۹ ساعت در هفته است و بیمه‌ی اجتماعی هم از همین قرارداد پرداخت می‌شود. شرط پذیرش، آزمون دولتی اول یا مدرکی مشابه (از جمله خارجی) با نمره‌ی حداقل vollbefriedigend، تسلط قوی به آلمانی یا انگلیسی و آمادگی برای کار روی موضوعات بین‌المللی، میان‌رشته‌ای، اروپایی و تطبیقی است. کار دیگر در کنار این قرارداد معمولاً سازگار نیست. مدارک از طریق پورتال استخدامی مؤسسه ارسال می‌شود: انگیزه‌نامه با معرفی حوزه‌ی پژوهشی، رزومه، ریزنمره‌ها و توصیه‌نامه.
آلمانی یا انگلیسی؟
هرچه مقطع بالاتر می‌رود، مسیر انگلیسی واقعی‌تر می‌شود: در کارشناسی تقریباً هیچ، در ارشد چند گزینه‌ی معتبر، و در دکتری ممکن اما مشروط.
| مقطع | مسیر آلمانی‌زبان | مسیر انگلیسی‌زبان |
|---|---|---|
| کارشناسی | Staatsexamen و بیشتر LL.B.ها؛ همه‌ی درس‌ها آلمانی | تقریباً فقط EBS Wiesbaden (آلمانی و انگلیسی، شهریه‌دار) |
| ارشد | LL.M. حقوق آلمان در پازاو؛ بیشتر درس‌های کایل | Kiel، Saarland، Humboldt، Leuphana و چند برنامه‌ی تخصصی دیگر |
| دکتری | زبان پیش‌فرض رساله؛ B2 آلمانی برای مدرک خارجی | با تصویب شورای دانشکده یا در مؤسسه‌هایی مانند ماکس پلانک هامبورگ |
- وکالت یا قضاوت در آلمان: آزمون دولتی دوم شرط ورود به این مشاغل است، پس مسیر آلمانی با سطح بالای زبان ناگزیر است.
- کار بین‌المللی، سازمان‌ها و پژوهش: LL.M. انگلیسی و سپس دکتری مسیر کوتاه‌تر و با مانع زبانی کم‌تری است.
- ترکیب دو زبان: کایل هم انگلیسی و هم آلمانی دارد؛ اما بیشتر درس‌هایش آلمانی‌اند. اگر قصد ماندن در آلمان دارید، همان سال اول یادگیری آلمانی را جدی بگیرید.
- انگلیسی: هر برنامه آستانه‌ی خودش را دارد. کایل B2 می‌خواهد و برخی برنامه‌ها نمره‌ی بالاتری مثل IELTS ۷ انتظار دارند.
هزینه‌ها و بورسیه
دانشگاه‌های دولتی آلمان در بیشتر ایالت‌ها از دانشجوی غیراروپایی شهریه نمی‌گیرند، اما هزینه‌ی زندگی، حساب مسدود و LL.M.های شهریه‌دار هزینه‌های قابل توجهی ایجاد می‌کنند.
| هزینه | مبلغ | یادداشت |
|---|---|---|
| شهریه دانشگاه دولتی برای غیراروپاییان | در ۱۴ ایالت ندارد؛ بادن‌وورتمبرگ: ۱٬۵۰۰ یورو هر ترم | دکتری در بادن‌وورتمبرگ رایگان است. در بایرن هر دانشگاه مبلغ را جداگانه تعیین می‌کند و برخی مبلغ‌ها از ترم زمستان ۲۰۲۷/۲۸ بالا می‌روند |
| سهم دانشجو (Semesterbeitrag) | حدود ۳۵۰ تا ۴۰۰ یورو هر ترم | شهریه نیست و برای همه است؛ خدمات دانشجویی و معمولاً بلیت حمل‌ونقل را پوشش می‌دهد |
| LL.M. شهریه‌دار | از حدود ۲٬۵۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ یورو | رقم‌های جدول بخش ارشد |
| ثبت‌نام از طریق uni-assist | ۷۵ یورو برای اولین درخواست، ۳۰ یورو برای هر درخواست اضافی | همان ترم |
| حساب مسدود | ۱۱٬۹۰۴ یورو برای یک سال (حدود ۹۹۲ یورو در ماه) | باید قبل از روادید اثبات شود |
| روادید و بیمه | ۷۵ یورو برای روادید | بیمه‌ی درمانی جدا از مدارک مالی لازم است |
تحریم‌ها انتقال پول از ایران را سخت کرده‌اند. متقاضیان معمولاً از راه‌هایی مثل انتقال از کشور ثالث، کمک یک نزدیک مقیم خارج، اعلام تعهد مالی (Verpflichtungserklärung) یا بورسیه استفاده می‌کنند.
بورسیه‌ها و منابع مالی
- کارشناسی: برای این مقطع گزینه‌های بورسیه بسیار محدودتر از ارشد و دکتری است. بیشتر متقاضیان هزینه‌ها را از حساب مسدود و منابع خانواده تامین می‌کنند.
- ارشد: بورسیه‌های DAAD برای ارشد ماهانه حدود ۹۹۲ یورو به‌علاوه‌ی کمک‌هزینه‌ها است. برخی برنامه‌ها به رشته یا دانشگاه مشخصی محدودند، پس شرایط هر برنامه را در پایگاه بورسیه‌ی DAAD جست‌وجو کنید.
- دکتری: DAAD برنامه‌ای به نام Bridge Scholarships Iran دارد که برای دکترایی‌ها ماهانه ۱٬۲۰۰ یورو، بیمه و کمک‌هزینه‌ی اجاره در نظر می‌گیرد. برنامه‌ی Research Grants – Doctoral Programmes نیز ماهانه حدود ۱٬۳۰۰ یورو تا چهار سال پرداخت می‌کند و مهلت آن معمولاً تابستان است.
- قرارداد پژوهشی: مؤسسه‌هایی مثل ماکس پلانک هامبورگ به جای بورسیه، دکترا را با قرارداد استخدامی و حقوق ماهانه می‌پذیرند.
ایرانیان: روادید، مدارک و برنامه‌ریزی
مهم‌ترین مانع برای ایرانیان در حال حاضر پذیرش دانشگاه نیست، روادید است. بخش روادید سفارت آلمان در تهران به‌دلیل وضعیت امنیتی به روی متقاضیان عادی بسته است و همچنان در «حالت عملیات اضطراری» قرار دارد. شرکت TLScontact هم که نوبت و دریافت مدارک را انجام می‌داد، از ژانویه‌ی ۲۰۲۶ خدمات را در ایران معلق کرده است. برخی پرونده‌ها در کشورهای همسایه، از جمله ایروان، بررسی شده‌اند، اما این مسیر ظاهراً بیشتر به پرونده‌هایی محدود است که پیش از تعلیق مراحل پیشرفته بودند. این وضعیت ممکن است تغییر کند؛ پیش از هر پرداختی صفحه‌ی سفارت و وزارت خارجه‌ی آلمان را دنبال کنید.
موارد زیر هم باید از ابتدا در برنامه‌ریزی دیده شوند:
- زمان روادید: بررسی پرونده دست‌کم ۸ تا ۱۲ هفته طول می‌کشد و توصیه می‌شود چهار ماه قبل از سفر اقدام کنید. متقاضیان کارشناسی و Studienkolleg در این مرحله بیشتر از بقیه در مضیقه هستند.
- تأیید مدارک: مدارک ایرانی باید با ترجمه‌ی آلمانی مترجم مورد تایید وزارت خارجه‌ی ایران همراه شوند و ابتدا دادگستری و بعد وزارت خارجه آن‌ها را تأیید کنند. تأییدیه‌ها باید کمتر از یک سال از صدور گذشته باشند. در حال حاضر ممکن است سفارت تهران نتواند مدارک ایرانی را تأیید کند؛ در این صورت مسیر ارائه‌ی مدارک را با دفتر پذیرش هماهنگ کنید.
- گواهی APS: این گواهی معمولاً برای متقاضیان هند، چین و ویتنام لازم است و ایرانیان نیازی به آن ندارند.
- تماس با دانشگاه: قبل از پرداخت هزینه‌ی ثبت‌نام یا شهریه، از دفتر بین‌الملل دانشگاه بپرسید متقاضیان ایرانی الان چه مسیری برای روادید دارند و آیا شروع تحصیل را می‌توان به تعویق انداخت.
جمع‌بندی
تحصیل حقوق در آلمان در هر سه مقطع شدنی است، اما مسیر هر مقطع با دیگری تفاوت جدی دارد.
| مقطع | مسیر اصلی | زبان | برای چه کسی مناسب است |
|---|---|---|---|
| کارشناسی | Staatsexamen یا LL.B. | آلمانی (C1 به بالا)؛ LL.B. انگلیسی محدود است | کسانی که می‌خواهند وکیل یا قاضی آلمان شوند یا برای زبان و مدت طولانی برنامه دارند |
| ارشد | LL.M. | بیشتر انگلیسی | کسانی که لیسانس حقوق دارند و تخصص بین‌المللی، تجاری یا اروپایی می‌خواهند |
| دکتری | Dr. jur. یا برنامه‌های پژوهشی | آلمانی یا انگلیسی، بسته به استاد | کسانی که مسیر پژوهشی یا دانشگاهی را دنبال می‌کنند |
انتخاب درست از هدف شروع می‌شود: اگر مقصد کار حقوقی در خود آلمان است، زبان آلمانی و مسیر Staatsexamen اهمیت دارد؛ اگر هدف تخصص بین‌المللی است، LL.M. انگلیسی معمولاً سریع‌تر و کم‌هزینه‌تر به نتیجه می‌رسد. در هر حال، روادید و تأیید مدارک را باید همزمان با انتخاب دانشگاه پیگیری کنید.
اگر برای انتخاب مسیر، آماده‌سازی مدارک یا برنامه‌ریزی زمانی به راهنمایی نیاز دارید، با ادمین جورنی در تلگرام صحبت کنید: @jurist_admin
پیوندهای مفید
- DAAD (اطلاعات تحصیل و بورسیه): https://www.daad.de
- uni-assist (درخواست پذیرش): https://www.uni-assist.de
- سفارت آلمان در تهران: https://tehran.diplo.de
- پایگاه بورسیه‌ی DAAD: https://www.daad.de/en/study-and-research-in-germany/scholarships/
