مجمع عمومی و شورای امنیت سازمان ملل در ۳ نوامبر ۲۰۲۶ به وقت نیویورک، به‌طور هم‌زمان اما جداگانه، پنج قاضی جدید دیوان بین‌المللی دادگستری را انتخاب می‌کنند. نُه نامزد برای پنج کرسی رقابت می‌کنند و قضات منتخب از ۶ فوریهٔ ۲۰۲۷ کار خود را آغاز خواهند کرد. این انتخابات در زمانی برگزار می‌شود که دیوان با شمار بی‌سابقه‌ای از پرونده‌ها روبه‌روست.
دیوان و قضاتش
دیوان بین‌المللی دادگستری، رکن قضایی اصلی سازمان ملل، از ۱۵ قاضی تشکیل می‌شود که برای دوره‌های نُه‌ساله انتخاب می‌شوند. هر سه سال یک بار، پنج کرسی به انتخابات گذاشته می‌شود. بر اساس ماده ۲ اساسنامهٔ دیوان، قضات باید «مستقل» و «صرف‌نظر از تابعیت» از میان افرادی با «منش اخلاقی والا» انتخاب شوند که شرایط احراز عالی‌ترین مناصب قضایی کشور خود را داشته باشند، یا حقوقدانانی با صلاحیت شناخته‌شده در حقوق بین‌الملل باشند.
نامزدها
نُه نامزد این دوره عبارت‌اند از:
- داپو آکانده (بریتانیا): استاد حقوق بین‌الملل عمومی دانشگاه آکسفورد و عضو کمیسیون حقوق بین‌الملل
- فرانسوا آلابرون (فرانسه): مدیر پیشین امور حقوقی وزارت امور خارجهٔ فرانسه
- محمود ضیف‌الله حمود (اردن): قاضی فعلی دیوان
- لوز دل کارمن ایبانیز کارانزا (پرو): قاضی دیوان کیفری بین‌المللی
- چارلز چرنور جالو (سیرالئون): استاد حقوق و عضو کمیسیون حقوق بین‌الملل
- رنا لی (سنگاپور): رئیس کنفرانس بین‌الدولی که معاهدهٔ تنوع زیستی فراتر از صلاحیت ملی (BBNJ) را تدوین کرد
- فیبی اوکووا (کنیا): قاضی فعلی دیوان
- جین-هیون پایک (کرهٔ جنوبی): قاضی و رئیس پیشین دیوان بین‌المللی حقوق دریاها
- مارسلو واسکس-برمودس (اکوادور): عضو کمیسیون حقوق بین‌الملل
حمود و اوکووا در سال ۲۰۲۵ برای پر کردن کرسی‌های خالی انتخاب شدند و دورهٔ آنها در ۵ فوریهٔ ۲۰۲۷ پایان می‌یابد. حمود جانشین نواف سلام شد که برای تصدی نخست‌وزیری لبنان از دیوان کناره گرفت، و اوکووا جانشین عبدالقوی یوسف از سومالی که استعفا داد. سه قاضی دیگری که دورهٔ آنها به پایان می‌رسد و نامزد نشده‌اند، از برزیل، فرانسه و هند هستند. تائوهید اولوفمی الیاس، قاضی نیجریه‌ای دیوان، نامزدی خود را پس گرفته است.
انتخابات چگونه برگزار می‌شود؟
۱. دو رأی‌گیری هم‌زمان: مجمع عمومی و شورای امنیت هم‌زمان اما جداگانه رأی می‌دهند. نامزد برای انتخاب شدن باید اکثریت مطلق آرا را در هر دو نهاد کسب کند: ۹۷ رأی در مجمع عمومی و ۸ رأی در شورای امنیت (ماده ۱۰ اساسنامه).
۲. بدون وتو: اساسنامه تصریح می‌کند که در رأی‌گیری شورای امنیت برای انتخاب قضات، تمایزی میان اعضای دائم و غیردائم وجود ندارد. یعنی حق وتو در این انتخابات کاربردی ندارد.
۳. رأی‌گیری تا رسیدن به عدد دقیق: اگر در هر نهاد بیش از پنج نامزد اکثریت مطلق بگیرند، رأی‌گیری ادامه می‌یابد تا دقیقاً پنج نفر باقی بمانند. نتایج هر نهاد محرمانه است و فقط پس از پایان رأی‌گیری در هر دو نهاد با هم مقایسه می‌شود. در انتخابات ۲۰۲۳ نیز نُه نامزد برای پنج کرسی رقابت می‌کردند و شورای امنیت پنج دور رأی‌گیری لازم داشت.
۴. اگر دو نهاد توافق نکنند: اگر پنج نفر منتخب مجمع عمومی با پنج نفر منتخب شورای امنیت یکی نباشند، هر دو نهاد برای کرسی‌های حل‌نشده رأی‌گیری را از نو آغاز می‌کنند. اگر پس از سه جلسه همچنان کرسی خالی باقی بماند، بر اساس ماده ۱۲ اساسنامه، می‌توان «کنفرانس مشترکی» از شش عضو، سه نفر از هر نهاد، تشکیل داد تا برای هر کرسی یک نام پیشنهاد کند.
وقتی مجمع و شورا با هم رقابت می‌کنند: تجربهٔ ۲۰۱۷
مهم‌ترین نمونهٔ این رقابت در سال ۲۰۱۷ رخ داد. در آن انتخابات، برای آخرین کرسی، مجمع عمومی بارها از دالویر بهانداری، نامزد هند، حمایت کرد، در حالی که شورای امنیت از کریستوفر گرینوود، نامزد بریتانیا، پشتیبانی می‌کرد. پس از دورهای متعدد رأی‌گیری و بن‌بست، بریتانیا نامزد خود را کنار کشید. این نخستین بار از سال ۱۹۴۶ بود که بریتانیا قاضی‌ای در دیوان نداشت. بسیاری از ناظران این رویداد را نشانهٔ افزایش نفوذ مجمع عمومی در برابر اعضای دائم شورای امنیت دانستند. حالا با نامزدی داپو آکانده، بریتانیا برای بازگشت به دیوان تلاش می‌کند.
ترکیب جغرافیایی و تمدنی
اساسنامهٔ دیوان سهمیهٔ جغرافیایی رسمی ندارد، اما ماده ۹ از رأی‌دهندگان می‌خواهد به این نکته توجه کنند که در کل دیوان، «نمایندگی شکل‌های اصلی تمدن و نظام‌های حقوقی عمدهٔ جهان» تضمین شود. بر اساس ماده ۳ نیز دو قاضی هم‌تابعیت نمی‌توانند هم‌زمان در دیوان باشند. ترکیب فعلی دیوان شامل سه قاضی از آفریقا، چهار قاضی از آسیا-اقیانوسیه، دو قاضی از اروپای شرقی، دو قاضی از آمریکای لاتین و کارائیب و چهار قاضی از گروه اروپای غربی و سایر کشورهاست.
در عمل، دیوان معمولاً از هر یک از پنج عضو دائم شورای امنیت یک قاضی داشته است، اما استثناهایی هم وجود داشته: چین از ۱۹۶۷ تا ۱۹۸۵ قاضی نداشت، بریتانیا از ۲۰۱۸ و روسیه از ۲۰۲۴ در دیوان قاضی ندارند.
چرا این انتخابات مهم است؟
دیوان امروز یکی از پرکارترین دوره‌های تاریخ خود را سپری می‌کند. به گزارش اندیشکدهٔ چتم هاوس، ۲۰ درصد همهٔ پرونده‌های دیوان از زمان تأسیس آن در ۱۹۴۵، فقط در دههٔ اخیر ثبت شده‌اند. در میان آنها پرونده‌هایی دربارهٔ غزه، میانمار و اوکراین وجود دارد که در شورای امنیت نیز به‌شدت محل اختلاف‌اند. یک‌سوم از ترکیب دیوان تغییر خواهد کرد و قضات جدید در دورهای نُه‌ساله دربارهٔ برخی از مهم‌ترین اختلافات بین‌المللی تصمیم خواهند گرفت.
