کمیسیون مستقل بین‌المللی تحقیق دربارهٔ اوکراین در گزارش تازهٔ خود به مجمع عمومی سازمان ملل (سند A/81/440) نتیجه گرفته است که حملات گستردهٔ نیروهای مسلح روسیه به زیرساخت‌های انرژی اوکراین، هم جنایت جنگی است و هم جنایت علیه بشریت از نوع «سایر اعمال غیرانسانی». کمیسیون همچنین شواهد «قانع‌کننده‌ای» یافته که اتباع ۲۹ کشور با فریب یا اجبار به ارتش روسیه منتقل شده‌اند؛ اقدامی که به نظر کمیسیون مصداق قاچاق انسان است.
چهار سال حمله، یک زمستان بی‌سابقه
کمیسیون، که ریاست آن را اریک موسه بر عهده دارد، از ۱۰ اکتبر ۲۰۲۲ حملات روسیه به زیرساخت‌های انرژی اوکراین را بررسی کرده است. به گفتهٔ گزارش، طی بیش از چهار سال، حملاتی با صدها پهپاد و موشک در هر نوبت، تأسیسات گرمایشی، نیروگاه‌ها، پست‌های برق، خطوط انتقال و زیرساخت‌های گاز را بارها هدف قرار داده است.
تمرکز گزارش تازه بر زمستان ۲۰۲۵–۲۰۲۶ است. در این دوره، دمای هوا تا منفی ۲۱ درجه پایین آمد. به گفتهٔ مقامات اوکراینی، ظرفیت تولید برق حرارتی در آسیب‌دیده‌ترین مناطق تا ۷۰ درصد کاهش یافت. در بسیاری از مناطق، برق به‌طور متوسط فقط دو ساعت در روز، و اغلب شب‌ها، برقرار بود. صدها هزار خانوار از اواخر دسامبر تا پایان فوریه برای روزها یا هفته‌ها گرمایش نداشتند و دمای داخل برخی خانه‌ها به نزدیک صفر درجه رسید.
رنج غیرنظامیان
کمیسیون به روایت ۲۵۵ نفر از ساکنان ده استان اوکراین تکیه کرده است. یافته‌های گزارش:
- مقامات اوکراینی از اکتبر ۲۰۲۵ مرگ افرادی را بر اثر سرما در خانه‌ها و حتی بیمارستان‌ها ثبت کرده‌اند؛
- پزشکان از موارد سرمازدگی و کاهش دمای بدن، عمدتاً در میان سالمندانی که تنها زندگی می‌کردند، خبر داده‌اند؛
- کودکان مدت‌ها از مدرسه دور ماندند و بیمار شدند. زنی گفته است در آپارتمان «بخار را می‌شد از دهان بچه‌ها دید»؛
- سالمندان و افرادی که توان حرکتی محدودی دارند، از ترس گیر افتادن در آسانسور، عملاً در خانه حبس شدند؛
- بیمارستان‌های کوچک با کمبود سوخت ژنراتور، تأخیر در جراحی‌ها و مشکل در نگهداری دارو و واکسن روبه‌رو شدند؛
- آسیب روانی گسترده بود. مردی گفته است: «ترسناک‌ترین چیز این بود که بخوابی و بیدار نشوی.»
یافته‌های حقوقی کمیسیون
کمیسیون به دو نتیجهٔ حقوقی رسیده است:
۱. جنایت جنگی: به نظر کمیسیون، با توجه به گسترهٔ جغرافیایی حملات، پیامدهای آشکار آنها برای مردم و کاربرد غیرنظامی برخی اهداف، تأسیسات هدف قرارگرفته شامل اموالی بوده که هدف نظامی نبوده‌اند. فرماندهان روس می‌دانستند تأسیسات گرمایشی در شهرهای بزرگ برای جمعیت غیرنظامی، به‌ویژه در زمستان، ضروری است. بنابراین حملات به این اموال، مصداق جنایت جنگی «حملهٔ عمدی به اموال غیرنظامی» (بند ۲(ب)(۲) ماده ۸ اساسنامهٔ رم) است. مقامات روسیه مدعی‌اند این حملات به اهداف نظامی یا دوکاربردی صورت گرفته است.
۲. جنایت علیه بشریت: گستردگی و تکرار حملات، ماهیت «گسترده و سازمان‌یافتهٔ» آنها را نشان می‌دهد. تشدید حملات در فصل سرما نیز، که پیامدهایش کاملاً قابل پیش‌بینی بود، از قصد آسیب رساندن به غیرنظامیان حکایت دارد. کمیسیون به اظهارات رسمی مقامات روسیه نیز استناد کرده است: از جمله سخنان ولادیمیر پوتین در ۱ سپتامبر ۲۰۲۶ دربارهٔ دستور «آماده‌سازی و اجرای حملات گسترده به انرژی اوکراین»، و پیام کانال تلگرامی وزارت دفاع روسیه در ۱۴ اوت ۲۰۲۶: «در زمستان یخ خواهید زد.» نتیجهٔ کمیسیون این است که حملات بر اساس «سیاست دولتی برای محروم کردن غیرنظامیان از انرژی و ایجاد رنج» انجام شده و مصداق جنایت علیه بشریت از نوع «سایر اعمال غیرانسانی» (بند ۱(ک) ماده ۷ اساسنامهٔ رم) است.
کمیسیون سرگئی شویگو، وزیر دفاع پیشین، آندری بلوسوف، وزیر دفاع فعلی، و والری گراسیموف، رئیس ستاد کل ارتش روسیه، را از مسئولان برنامه‌ریزی و نظارت بر این حملات معرفی کرده است. کمیسیون یادآوری می‌کند که دیوان کیفری بین‌المللی نیز در سال ۲۰۲۴، در قرارهای بازداشت شویگو و گراسیموف و دو فرمانده دیگر، به همین نتیجهٔ حقوقی رسیده بود.
حملات اوکراین به زیرساخت‌های انرژی
گزارش همچنین به حملات نیروهای اوکراینی به زیرساخت‌های انرژی در خاک روسیه و مناطق اشغالی اوکراین اشاره می‌کند. از جمله عملیاتی موسوم به «خاموشی کریمه» از ژوئیه تا سپتامبر ۲۰۲۶ که به گزارش رسانه‌ها به قطع گستردهٔ برق و آب انجامید. کمیسیون اعلام کرده به دلیل عدم دسترسی و عدم پاسخ روسیه، نتوانسته پیامدهای این حملات را بررسی کند.
قاچاق انسان برای جنگ
بخش دوم گزارش به جذب اتباع خارجی در ارتش روسیه میپردازد. کمیسیون وضعیت اتباع ۴۸ کشور را بررسی کرده و شواهد جذب از طریق فریب یا اجبار را دربارهٔ اتباع ۲۹ کشور یافته است؛ از جمله هند، بنگلادش، کنیا، نیجریه، کلمبیا، ترکیه، اردن و یمن. قربانیان همگی مردانی ۱۸ تا ۶۰ ساله و عمدتاً از اقشار آسیب‌پذیر و کم‌درآمد بوده‌اند. الگوی کار به گفتهٔ گزارش چنین بوده است:
- پیشنهاد کار جعلی: آگهی‌هایی برای مشاغلی مانند نگهبانی، رانندگی، جوشکاری یا آشپزی با حقوق بالا و وعدهٔ تابعیت روسیه؛
- سفر سازمان‌یافته: عوامل جذب، ویزا و بلیت تهیه می‌کردند و از هر نفر ۴۰۰ تا ۸۰۰۰ دلار کمیسیون می‌گرفتند؛
- امضای اجباری قرارداد: بلافاصله پس از ورود، مردان مجبور به امضای قرارداد خدمت یک‌ساله با وزارت دفاع روسیه می‌شدند؛ قراردادی تماماً به زبان روسی که بیشترشان نمی‌فهمیدند. گوشی و گذرنامهٔ آنها اغلب ضبط می‌شد؛
- اعزام به خط مقدم: پس از آموزشی که گاه فقط ۲۰ دقیقه طول می‌کشید، آنها به خطرناک‌ترین مأموریت‌ها فرستاده می‌شدند.
در یک نمونه، گروهی ۳۰ نفره با نامهٔ تضمینی مبنی بر اینکه «به منطقهٔ جنگ اعزام نخواهند شد» به روسیه رفتند. تاکنون ۱۷ نفر از آنان در خط مقدم کشته و ۵ نفر مفقود شده‌اند.
کمیسیون نتیجه گرفته که مقامات روسیه، با همکاری عوامل جذب در کشورهای مختلف، مرتکب قاچاق انسان، بر اساس ماده ۳ پروتکل پالرمو، و نقض حقوق بنیادین بشر شده‌اند. مقامات روسیه در موارد متعدد جذب غیرقانونی را رد کرده‌اند. کمیسیون در مقابل، در جذب اتباع خارجی از سوی اوکراین موردی از فریب یا اجبار نیافته است. با این حال، برخی از نیروهای اسیرشده از خشونت مقامات اوکراینی، از جمله ضرب‌وشتم و شوک الکتریکی، در مراحل اولیهٔ بازداشت خبر داده‌اند.
مزدور یا اسیر جنگی؟
یکی از مهم‌ترین نکات حقوقی گزارش، تعیین وضعیت این افراد است. کمیسیون تصریح می‌کند که این قربانیان قاچاق، با امضای قرارداد، صرف‌نظر از شرایط امضا، عضو نیروهای مسلح روسیه شده‌اند. بنابراین «مزدور» نیستند، قوانین مربوط به مزدوری شامل حال آنها نمی‌شود و وضعیت رزمنده دارند. در صورت اسارت، از حمایت‌های کامل کنوانسیون سوم ژنو دربارهٔ اسیران جنگی برخوردارند. کمیسیون از کشورهای متبوع خواسته این افراد را به‌عنوان قربانی قاچاق بشناسند و تحت پیگرد قرار ندهند.
توصیه‌ها
کمیسیون از روسیه خواسته حمله به زیرساخت‌های انرژی غیرنظامی را متوقف کند، به جذب اتباع خارجی از طریق فریب و اجبار پایان دهد و قربانیان را فوراً از خدمت ترخیص کند. از اوکراین خواسته در تصمیم‌گیری دربارهٔ تبادل یا بازگرداندن این اسیران، اصل عدم بازگرداندن اجباری را رعایت کند. همچنین از کشورهای متبوع قربانیان خواسته به پروتکل پالرمو بپیوندند و عاملان قاچاق را تحت پیگرد قرار دهند.
تحلیل لاآکادمیا: چرا این گزارش مهم است؟
۱. کاربرد دستهٔ «سایر اعمال غیرانسانی»: بند ۱(ک) ماده ۷ اساسنامهٔ رم دسته‌ای باقی‌مانده است که اعمالی با شدت مشابه سایر جنایات علیه بشریت را در بر می‌گیرد که «رنج شدید یا آسیب جدی به جسم یا سلامت روانی یا جسمی» وارد می‌کنند. اعمال این دسته بر جنگ علیه زیرساخت‌ها را دیوان کیفری بین‌المللی در قرارهای بازداشت سال ۲۰۲۴ آغاز کرد و گزارش کمیسیون اکنون آن را با شواهد گسترده دربارهٔ آسیب به غیرنظامیان تقویت می‌کند.
۲. پیوند با حمایت از اموال ضروری برای بقا: کمیسیون نتیجه‌گیری خود را بر ماده ۵۲ پروتکل اول الحاقی (حمایت از اموال غیرنظامی) استوار کرده است. اما تعبیر «اموال ضروری برای جمعیت غیرنظامی» یادآور ماده ۵۴ همین پروتکل است. ماده ۵۴ فهرستی از این اموال، مانند مواد غذایی و تأسیسات آب آشامیدنی، ارائه می‌کند که گرمایش را به صراحت در بر نمی‌گیرد. گزارش کمیسیون این پرسش را پیش می‌کشد که آیا در اقلیم‌های سرد، انرژی گرمایشی نیز باید در همین دسته قرار گیرد.
۳. مرز میان مزدور و قربانی قاچاق: تفکیک کمیسیون میان مزدوری، قاچاق انسان و وضعیت رزمنده نشان می‌دهد که حقوق بشر، حقوق کیفری فراملی و حقوق بشردوستانه چگونه می‌توانند هم‌زمان بر یک وضعیت حاکم باشند.
منبع خبر:
